انواع متن در زبان فارسی
تهیه و ترتیب: فریبا صادق آتش
انواع متن در زبان فارسی
در زبان فارسی، متنها بر اساس ساختار، هدف، و نوع اطلاعاتی که ارائه میدهند به انواع مختلفی تقسیم میشوند. در ادامه، به مهمترین انواع متن در زبان فارسی اشاره میکنم:
- متن روایی (Narrative Text)
متنی است که در آن یک داستان یا رویداد روایت میشود. معمولاً شامل شخصیت، زمان، مکان و توالی رویدادهاست.
داستان، رمان، خاطره، گزارش سفراز جمله متون روایی هستند.
نشانهها: استفاده از افعال گذشته، ترتیب زمانی
نمونه ای از متن روایی
داستان مرد ثروتمند و پسرش
روزی یک مرد ثروتمند، پسر بچه کوچکش را بـه ده برد تا بـه او نشان دهد مردمی که در آنجا زندگی می کنند، چقدر فقیر هستند.
آن دو یک شبانه روز در خانه محقر یک روستایی مهمان بودند. در راه بازگشت و در پایان سفر، مرد از پسرش پرسید: نظرت در مورد مسافرتمان چه بود؟پسر پاسخ داد:
عالی بود پدر! پدر پرسید آیا بـه زندگی آن ها توجه کردی؟پسر پاسخ داد: بله پدر! و پدر پرسید: چه چیزی از این سفر یاد گرفتی؟پسر کمی اندیشید و بعد بـه آرامی گفت: فهمیدم که ما در خانه یک سگ داریم و آن ها چهار تا. ما در حویلی ما یک فواره داریم و آنها رودخانه ای دارند که نهایت ندارد.
ما در حویلی ما فانوس های تزیینی داریم و ان ها ستارگان را دارند.
حویلی ما بـه دیوارهایش محدود میشود اما باغ آن ها بی انتهاست! با شنیدن حرفهای پسر، زبان مرد بند آمده بود. بعد پسراضافه کرد: متشکرم پدر، تو بـه من نشان دادی که ما چقدر فقیر هستیم.
- متن توصیفی (Descriptive Text)
هدف آن توصیف یک شخص، مکان، شیء یا حالت است بهگونهای که خواننده بتواند تصویر ذهنی روشنی پیدا کند مانند
توصیف طبیعت، توصیف شخصیت، توصیف صحنهها درداستان.
نشانهها: استفاده از صفات، حواس پنجگانه، تشبیه و استعاره.
نمونه متن توصیفی:
صبح زود بود. خورشید به آرامی از پشت کوهها سرک میکشید و نور طلاییاش را بر روی دشت پهن میکرد. نسیم ملایمی میوزید و برگهای درختان را به رقص درمیآورد. صدای جیکجیک گنجشکها در هوا پیچیده بود و عطر گلهای وحشی در فضا پراکنده بود. آسمان آبی بود و صاف، و ابرهای سفید به آرامی در آن حرکت میکردند. یک گله گوسفند در حال چرا بودند و صدای زنگولههایشان به گوش میرسید. همه جا آرام و دلنشین بود، گویی طبیعت در حال نفس کشیدن بود.
- متن اطلاعاتی یا علمی (Expository/Informational Text)
متنی است که هدف آن ارائه اطلاعات، توضیح مفاهیم یا آموزش یک موضوع است.
کتاب های درسی، مقاله های علمی، دایرهالمعارف ها از آن جمله اند.
نشانهها: استفاده از زبان رسمی، اصطلاحات علمی، ساختار منطقی
نمونه متن اطلاعاتی یا علمی
راز جنگل کج لهستان
جنگل کج لهستان که به زبان محلی Krzywy Las نامیده می شود، یکی از اسرارآمیزترین مناظر طبیعی در اروپا است. این جنگل که حدود ۴۰۰ درخت کاج را در خود جای داده، به دلیل شکل غیرمعمول تنه های درختانش شهرت جهانی پیدا کرده است. تنه ی درختان در نزدیکی ریشه با یک خمیدگی تقریباً ۹۰ درجه به سمت شمال انحنا پیدا کرده اند، به طوری که پایه هر درخت حالتی شبیه به حرف “C” دارد.
نکته جالب توجه این است که این انحنا در تمام درختان جنگل کج یکسان بوده و همگی در جهت شمالی خم شده اند. با این حال، تاکنون هیچ کس نتوانسته دلیل قطعی این پدیده را کشف کند. جنگل کج لهستان همچنان یک معمای حل نشده در دل طبیعت باقی مانده است و هر ساله گردشگران زیادی را برای کشف راز نهفته اش به سوی خود جذب می کند.
- متن استدلالی یا اقناعی (Argumentative/Persuasive Text)
در این متن نویسنده سعی دارد نظر یا دیدگاهی را اثبات کند یا مخاطب را قانع کند.
مقالهٔ نقد، یادداشتهای تحلیلی، آگهیهای تبلیغاتی از آن جمله اند.
نشانهها: استفاده از دلایل، شواهد، مثالها و لحن قانعکننده.
نمونه متن استدلالی
به نظر چنین میرسد روش انتخاب “یك نفر برای هر ناحیه” دارای نقاط ضعف جدی باشد. در این روش نتیجه حضور آرای گروه زیادی از افراد بیاثر میشود، قوه مقننهای كه حاصل میگردد منعکسکننده كامل نظرات عموم نخواهد بود، احزاب سوم(غیر دو حزب اصلی) مورد تبعیض واقع میگردند، و موجب یأس گروه رأیدهندگان میگردد.
- متن دستوری یا راهنما (Instructional Text)
متنی است که دستورالعمل یا مراحل انجام کاری را بیان میکند.
دستور پخت، دفترچه راهنما، شیوهنامهها از آن جمله اند.
نشانهها: جملات امری، ترتیب مراحل، استفاده از افعال ساده
نمونه متن راهنما
راهنمای استفاده از یک اپلیکیشن:
برای شروع، اپلیکیشن را باز کنید. سپس، برای ساخت یک حساب کاربری جدید، روی دکمه ‘ثبت نام’ کلیک کنید. در صفحه بعد، اطلاعات خواسته شده را وارد کرده و روی ‘تایید’ بزنید. برای ورود به حساب کاربری خود، ایمیل و رمز عبور خود را وارد کنید و روی ‘ورود’ کلیک کنید.
- متن شاعرانه (Literary/Poetic Text)
متنی است که هدف آن بیشتر برقراری ارتباط عاطفی و هنری با مخاطب است.
شعر، نثر ادبی، متون عرفانی از آن جمله اند
نشانهها: استفاده از صنایع ادبی، وزن و قافیه (در شعر)، تصاویر ذهنی
نمونه از سعدی بزرگ
مِنّت خدای را عزَّ وَ جَلّ که طاعتش موجبِ قُربَت است و به شُکر اندرش مَزیدِ نعمت. هر نفسی که فرو میرود مُمدِّ حیات است و چون بر میآید مُفَرِّحِ ذات. پس در هر نفسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمتی شکری واجب.
از دست و زبان که برآید
کز عُهدهٔ شکرش بهدرآید؟
- متن محاورهای یا گفتوگویی (Dialogic/Conversational Text)
متنی است که شبیه به گفتوگوی روزمره میان دو یا چند نفر است.
مثال: نمایشنامه، فیلمنامه، مصاحبه
نمونه از متن محاوره ای
یک عمل قلب ساده
(اتاق عمل؛ دستیار در حال تمیز کردن وسایل با یک شیشه پاک کن است و مرد روستایی (بیمار) در حالی که یک عکس رادیولوژی در دست دارد به همراه دفترچه بیمه وارد اتاق عمل میشود.)
بیمار: (باهیجان) به به اتاق عمل ماشالله؛ سلام اقا خسته نباشید به من گفتن بیایم اینجا برای عمل.
دستیار: صبر کن اقا صبرکن؛ کجای میای؟! بوت هایته بکش و اونجه بگذار، دستا بالا، اونجه ایستاد شو. پشتته به طرف من بگردان سریع باش (بیمار انجام میدهد و دستیار مشغول ضدعفونی کردن بیمار میشود) عمل چی داری؟
بیمار: عمل قلب
دستیار: برو اونجه روی تخت بخواب. بدو بدو که اقای دکتر میایه. بسته هست یا باز؟
بیمار: (روی تخت به سینه میخوابد) من نمیدانم خودتان دگه داکتر استین معاینه کنید.
دستیار: (متوجه میشود) اقا چرا اینطور خوابیدی مگر عمل قلب نداری بچرخ قلب او طرفس.
بیمار: من نمیدانم شما میگین بخواب سریع که حالی داکتر میایه.
دستیار: دفترچه بیمیته بتی که ببینم.
بیمار: بفرمایین.
دستیار: دفترچیت هام مثلیکه جدیداس؛ عمل باز اس.
بیمار: بلی دیروز گرفتم؛ چقدر طول میکشه عملش؟!
دستیار: زیاد نی؛ بستگی به خودت داره که چقدر پول داده باشی (سراغ سیستم صوت میرود و صدا را تست میکند.)
دستیار: یک. یک. دو. امتحان میکنیم. یک. یک صدا خوبس؟
بیمار: بلی خوبس میگم اقا این صدا و دم دستگاه حتما باید در اتاق عمل باشه؟!
دستیار: بلی؛ این داکترش موزیکالس، فقط با آهنگ عمل میکنه؛ قلب هام که بسیار مهم اس. چیزی به داکتر نگویی که خیلی حساس اس.