“آنداج” قنده ی بیر کتاب؟
یازووچی: دکتور شفیقه یارقین دیباج
بو ییللر اۉزبېک ادبیاتی، ٲینیقیسه خاتینلر شعری اوچون یوتوقلی ییللر اېدی. بیرقنچه ینگی شعر و حکایه تۉپلملری و تحقیقی کتابلر و ترجمهلر باسیلیب چیقدی. بو اۉرینده خاتین شاعر و یازووچیلریمیز تۉپلملرینینگ باسیلگنی و خلققه یاییلگنی بیز اوچون دقتگه ارزیگولی دیر، نېگه که افغانستانده اوچ ییلدن بېری حاضرگی سیاسی حاکمیت باشلهنیشی بیلن-آق، خاتینلر برچه علمی، فرهنگی، اداری، سیاسی و تولیدی ایشلردن، حتا قیزلر اېسه تحصیلدن چېتلهتیلدیلر و سېس چیقهرالمهی اویده بېرکینیب اۉلتیریشگه مجبور بۉلدیلر. شونداق بیر یمان و قیین وضعیتده بیر خاتین نینگ سېس چیقهریشی، شعر و نثر پرچهلریدن عبارت بۉلگن ادبی تۉپلمینینگ باسیلیب چیقیشی بیر یوکسک یوتوق صفتیده بهالنسه ارزییدی. بیز بو مقالهده یازووچی و شاعر فهیمه سلطاننینگ بیرینچی کتابی «آنداج» حقیده سۉز یوریتماقچیمیز.
اثرنینگ بېلگیلری قوییدهگیچه:
آنداچ «باش اوچی کتابینگیز»، تیتاتو تحقیقات مرکزی تمانیدن میلادی ۲۰۲۳-ییلی ۵۰۰ نسخهده مزارشریفده چاپ اېتیلگن. کتاب حجمی ۱۳۶ بېت بۉلیب، بېتلر تیزیمی و مقوا دیزاینینی فهیمه سلطاننینگ اۉزی قیلگن.
فهیمه سلطان کتاب باشلنمهسینی جک لندن نینگ قوییدهگی سۉزی بیلن باشلهیدی:
«ایریم پیتلر متفکر و عالملرنینگ یازیب قالدیرگن بیر سۉز یا
جملهسینی اۉقیش، سیزده کۉپ نرسهلرنی اۉزگرتیریب قۉیگودېک سیزنی اۉز تٲثیری آستیده آلهدی. جک لندن نینگ «سیزنی کتاب اۉقییدیگن انسانلر بیلن تانیشتیرهمن. حیات، شوندهی آدملرنی اوچرتسنگیزگینه یششگه ارزییدی.» دېگن سۉزی مېن اوچون اۉزگریش نقطهسی بۉلدی. اونینگ بوسۉزی بالهلیگیمدن بېری ایچیمده بۉلگن کتاب یازیش ایستهگیمنی ینه بیربار اویغانتیردی. بالهلیگیم بابا جانیم، آته- آنه جانیم ٲیتگن اېرتکلر بیلن و مکتب دورلریم حکایه کتابلری، هفتهلیکلر، مجلهلر و رومانلر بیلن زیچ تۉله اېدی. دېمک، اۉقیگن و اېشیتگنلریم، یازیشیم اوچون تورتکی بۉلدی.
سیز متنلر ایچیده دنیانینگ هر بیر بورچهگیدن، هرخیل عالم، متفکر، تدقیقاتچی، یازووچی، رومانچی، سیاستچی، اقتصادچی، سوسیالوگ، موزیسین، چالغووچی، رقص، اۉیین… کبی تورلی-تومن ساحهلرنی تاپهسیز. فرانکلین دېیدی: “اونوتیلیشنی ایستهمهسنگ، یا اۉقیلهدیگن نرسهلر یاز، یا-ده یازیلیشگه لایق ایشلر قیل.” اېندی بو ایکیسیدن قیسی بیریگه موفق بۉلیشیمنی وقت قۉللریگه حواله قیلهمن. مېن مسلکی لحاظدن ادبیاتچی اېمسمن. بیراق اۉقیش و یازیشنی سېوهمن. بو کتاب تۉلیق بۉلمسلیگی ممکن. شونینگ اوچون نامکمل ایچیده مکملنی کۉریب، مېنگه اۉز فکرلرینگیزنی یازهسیز دېگن امیددهمن.»
اېندی کتاب نینگ محتواسی و یازیش اسلوبیگه کېلسم، قوییدهگیلرنی أیتیشیم ممکن:
فهیمه سلطان عالی اۉقووینی تورکیهده دوام اېتتیرگنی اوچون، تورکیهده ایشلهتیلهیاتگن تیلنی آنداج کتابیده قۉلـلهگن. حتا «آنداج» عنوانی یا آتینی، بوندن بورون هیچ اوچرهتمهگنیم
اوچون، مېندېک ادبیات ساحهسیده کۉپ ییللر ایشلب کېلگن کیشی اوچون ده توشونرلی اېمس اېدی. متنده شونگه اۉخشش تورکچه سۉزلر انچه کۉپ کۉزگه تشلنهدی و بو اېسه، افغانستان اۉقووچیلری، ٲینیقسه تورکیهده یشهمهگن و تورکچهنی بیلمهگنلر اوچون بیرآز آغیر و قیین بۉلهدی. بوندن تشقری، ٲیریم گرامر ینگلیشلری کوزهتیلدی؛ مثال اوچون:
ایشلتسم معنادهگی “قۉللنسم” سۉزی. بونده سۉزلاوچی اۉزی کیمنینگدیر ارقهلی ایشلهتیلیشی یا استعمال قیلینیشی معنانی انگلتهدی. بیراق جملهگه کۉره، سۉزلاوچی اۉزگه بیرنرسهنینگ استعمالینی کۉزلهگن. قۉللنسم اۉرنیگه قۉلـلهسم، ایشلتسم، یا «شبنم یوزیمنی یووسین ایستردیم.» اۉرنیگه «یوزیمنی، شبنم یوویشینی ایستردیم»، شونینگدېک: جانلر ذاتلر← جانذاتلر، گرچکتن← چیندن، کیمیگه← کیمگه، گالکسی← سامان یۉلی، کهکشان، بوکۉچهلرده یاوایی اېدیم← بوکۉچهلرده یات اېدیم، دېب یازیش کېرهک.
شونینگ اوچون کتابنی چاپدن آلدین، اۉزبېک معیاری ادبی تیلینی یخشی بیلگن کیشی قیتهدن تحریر قیلسه و اۉز اۉزبېک تیلیمیزگه ماسلشتیرسه، یخشی بۉلردی.
اثر یخلت بیر داستان یا ده اېسدهلیک یۉسینده اېمس. فهیمه سلطان عمری دوامیده هرکتاب یا عالم یا یازووچیدن قیزیق، گۉزهل اۉی و مضمونلی نکتهلرنی تاپگن بۉلسه، اولرنی بوتۉپلمگه کیریتگن. بو قیزیق نکتهلر ٲیتیقسه یاشلرگه یۉللاوچی بۉلالهدی. او، اۉز فکرلری یاده اۉزگهلرنینگ اۉگیتلی سۉزلرینی کۉپینچه بدیعیت بیلن افادهلشگه اینتیلگن. شو یوزدن، آیریم جملهلر چیندن ده بدیع و شاعرانه توس آلگن:
… یاغمیر تامچیلرینینگ چیزگن دایرهلری کبی وقت اۉتگچ، کۉز قراچیغلریمیز کته بۉلیب، ییللردیر همهدن سقلب کېلگن سِرلریمیز کۉرینهباشلهسین. یا: سېن یاغمیرنی سېور اېدینگ. اونده کۉک بغریده تیقیلیب قالگن ساغینچلر تامچی-تامچی اوچرهشسین، یېردهگی کوتگنلر بیلن خودی مېن و سېن اوچرهشکندېک.
ینه بیر مهم اېسلتمه شو که، ٲیریم جملهلر فارسچه یۉسینده یازیلگن. اگر اولرگه امکانی باریچه اۉزبېکچه توس بېریلسهیدی، انچه یخشی ایش بۉلردی. شونینگدېک اگر اثر، باشیدن اداغیگچه رسمی عرب-اۉزبېک یازوویده یازیلسهیدی، ینه ده اثرنینگ کیفیتی آشردی.
بو تبصرهلر سۉنگیده، «آنداج» کتابی نینگ چاپینی نه فقط مولفی فهیمه سلطانگه، بلکه برچه اۉزبېک کتابخوانلریگه تبریکلب، فهیمه سلطانگه ینگی یوتوقلر، ینگی اثرلر و بختلی اوزون عمر تیلب قالهمن.
آنداج کتابیدن بیر اۉرنک:
قیسی وضعیتده بۉلسنگیز هم، گۉزهل نرسهلرنی تاپیشگه حرکت قیلینگ، بیریوز بیر شعردن بیر مصراع، پنجره تشقریسیدهگی بولوتلر، بیر دېوار یازووی، بیر گل، مییهنی تمیزلهیدی Matt Haig
بیر شهر بغریده، کېچهنینگ سېسسیزلیگیده یولدوزلرنینگ برچهسی یېر یوزیگه توشگندی. اویلر، کۉچهلر و شهرده یاقیلگن هربیرچراغ کۉز قمشتیرردی. گللر و یاغاچلرنینگ ملایم ایفاری ترهلردی و اریقده آقیب تورگن سوو سېسی کیشی قولاغینی مهر بیلن سییلردی. بیر تېپهلیکده آلوچه درختی تگیده تورگن قیزگینه، ساچلرینی آچیب قۉیبېردی. راپنزل کبی اوزون ساچلری باشیدن
بۉییگچه چۉزیلدی. فرصتدن فایدهلنگن یېل قولاچلرینی آچیب توتم-توتم آچیلگن ساچلرینی خوددی مَیسه کبی هر یانگه سېکین-سېکین ساوورهباشلهدی. گللهگن آلوچه یاغاچینینگ رشکی کېلدی شېکیللی. او هم اۉزینی بیر سیلکیب، قیزچهنینگ ساچلریگه آلوچه گللری سېلینی آقیزدی. اېندی گل بیلن بېزهلگن ساچلرینینگ بیر توتَمی قیزنینگ یوزیگه توشگن و اوزونلیگی اوچون یېرگه یېتیب بارگندی. گویا قیزچه طبیعتنینگ بیر اوزنتیسی اېدی. قیزچه کۉزلرینی یومدی و حسلرینی دورهگه سالدی. سېسسیزلیک، یاقیملی ایفار، سوو سېسی و یېل بیرلشمهسی…آه! نهقدر گۉزهل…
قیزنینگ ایچیدن شو سۉزلر اۉتدی: نیمه بۉلردی، وقت شو یېرده تورسه و بو تېنگسیز گۉزهللیک انسانلرنینگ آچکۉزلیگیدن امان قالسه؟ طبیعتنی اۉلدیرگن انسان نېگه تۉرت دېوار عاشقی؟ انسان اۉز اېرکیدن وازکېچیب، نېگه قماققه تیقیلیش نیتیده؟ هه، بلکه اۉزینی قاتل حس قیلگنی اوچون هم تۉرت دېوارنی جزا بیلگندیر… دایما أیتهدیلر: اوی دېوارلردن اېمس، ایچیده یشب تورگن انسانلر بیلن اوی بۉلهدی، دېب. حاضر کۉرینیب تورگن شونچه بنالردن، قنچهسی اوی و قنچهسی قماقخانه، کیم بیلسین؟ مېنیمچه ملتیم تانی (Meltem Tanı)نینگ شو سۉزی طبیعت تیلیدن أیتیلگن: «هرکیم بیر پارچه آلهدی یورهگیمدن… بیر پارچه آله-آله، آزهییب کېتاتدی قلبیم ایچیمدن… حال بو که «سېوگونچه باله بۉلهدی انسان»، دېب أیتگندی جان یوجیل (Can Yücel) اونده بیز سېومهگن اېکنمیز-ده، چونکه بالهلر طبیعتگه ضرر یېتکزمهیدی. عکسینچه، بالهلر طبیعت قورووچیسی دیر. چونکه باله حلی دنیادهگی آچکۉزلیکنی اۉرگنمهگن. اونینگ قلبی تمیز و اېکسیلمهگن. انسان اولغهیدیمی، کیچکینه نرسهلردن و لحظهلردن
ذوق آلیشنی اونوتهدی و کۉپراغیگه کۉز تیکهدی. عجب! بدنی کبی تۉیمسلیک تویغوسی هم اولغهیهدی می؟… کېچهنینگ سېسسیزلیک قلقانینی کۉک بغریدن اۉتهیاتگن اوچاق تېشیب قۉیدی. قیزچه اېسه اۉلتیرگن یېریده سیلکینیب کېتدی.
اداغ
فهیمه سلطان